شاخص تعدیل؛ از کجا بیاوریم و چطور استفاده کنیم
شاخص تعدیل دقیقا چیست؟
شاخص تعدیل یک عدد بدون واحد است که سطح عمومی قیمتها را در یک بازه زمانی مشخص نشان میدهد. این عددها را سازمان برنامه و بودجه کشور بهصورت سهماهه منتشر میکند و مبنای بهروزرسانی مبلغ کارکرد پیمان است.
نکته کلیدی این است که شاخص، یک عدد واحد برای همه کارها نیست. برای هر رشته فهرستبها (ابنیه، راه و باند، تاسیسات مکانیکی، تاسیسات برقی، شبکه توزیع آب و…) شاخص جداگانه اعلام میشود، و در بسیاری از رشتهها برای هر فصل هم شاخص جداگانه وجود دارد.
شاخص مبنا در برابر شاخص دوره
در فرمول تعدیل دو شاخص نقش دارند و اشتباهگرفتن این دو، شایعترین خطای تعدیلنویسی است:
- شاخص مبنای پیمان: شاخص همان دوره سهماههای که پیمان بر مبنای قیمتهای آن بسته شده است. این عدد در طول کل پیمان ثابت میماند و برای همه صورتوضعیتها یکی است.
- شاخص دوره کارکرد: شاخص سهماههای که کار در آن انجام شده است. این عدد برای هر صورتوضعیت تغییر میکند.
به بیان ساده: شاخص مبنا میگوید «قیمتها در زمان بستن قرارداد کجا بود» و شاخص دوره میگوید «قیمتها موقع انجام کار کجا بود». فاصله این دو، همان چیزی است که به پیمانکار پرداخت میشود.
وقتی کارکرد در چند سهماهه پخش شده
شاخصها سهماهه هستند، ولی دوره کارکرد یک صورتوضعیت معمولا با سهماهههای تقویمی منطبق نیست. در این حالت کارکرد باید به نسبت تعداد روز بین سهماههها تقسیم شود و هر سهم با شاخص همان سهماهه محاسبه گردد.
سهم سهماهه سوم = ۴۰ ÷ ۱۰۰ = ۰٬۴۰ از مبلغ کارکرد
سهم سهماهه چهارم = ۶۰ ÷ ۱۰۰ = ۰٬۶۰ از مبلغ کارکرد
هر سهم با شاخص همان سهماهه تعدیل میشود و در پایان، دو عدد با هم جمع میشوند.
شاخصها را از کجا بگیریم؟
- منبع رسمی: بخشنامههای شاخص که سازمان برنامه و بودجه کشور برای هر سهماهه منتشر میکند.
- هر رشته، شاخص خودش: ابنیه، راه و باند، تاسیسات مکانیکی، تاسیسات برقی و… جدا هستند.
- تاخیر در انتشار: شاخص هر سهماهه معمولا با فاصله زمانی از پایان همان سهماهه ابلاغ میشود، پس گاهی باید منتظر ابلاغ ماند.
- شاخص کلی دیگر کاربرد ندارد: در تعدیل صورتوضعیت، شاخصهای رشتهای ملاک هستند نه شاخص کلی.
سه اشتباه رایج در انتخاب شاخص
- جابهجا کردن مبنا و دوره: نتیجهاش تعدیل منفی یا عددی بهشدت بزرگ است. اگر خروجی غیرمنطقی دیدید، اول همین را چک کنید.
- استفاده از شاخص رشته اشتباه: مثلا محاسبه کار راهسازی با شاخص ابنیه.
- نادیدهگرفتن تفکیک فصلی: وقتی هر فصل شاخص جداگانه دارد، جمعکردن همه فصول در یک عدد، محاسبه را از دقت میاندازد.
ارتباط شاخص با ضریب تاخیر
بعد از اینکه نسبت شاخصها را بهدست آوردید، هنوز کار تمام نشده. حاصل باید در ضریب مربوط به وضعیت تاخیر ضرب شود:
| وضعیت | ضریب |
|---|---|
| اتمام کار در مدت اولیه پیمان (بدون تاخیر) | ۱ |
| تاخیر مجاز | ۰٬۹۷۵ |
| تاخیر غیرمجاز | ۰٬۹۵ |
جمعبندی
- شاخص مبنا در طول پیمان ثابت است؛ شاخص دوره برای هر صورتوضعیت عوض میشود.
- رشته شاخص باید با رشته فهرستبهای پیمان یکی باشد.
- کارکردی که روی چند سهماهه افتاده، به نسبت روز تفکیک میشود.
- نتیجه نهایی باید در ضریب ۱ یا ۰٬۹۷۵ یا ۰٬۹۵ ضرب شود.